Η Ανάσταση του Ιησού

Α. Το πρόβλημα με την Ανάσταση

"Εἰ δέ ἀνάστασις νεκρῶν οὐκ ἔστιν, οὐδέ Χριστός ἐγήγερται·  εἰ δέ Χριστός οὐκ ἐγήγερται, κενόν ἄρα τό κήρυγμα ἡμῶν, κενή δέ καί ἡ πίστις ὑμῶν".

Α' Επιστολή προς Κορίνθιους, κεφ. 15, στ. 14

Η Ανάσταση, σύμφωνα και με το παραπάνω χωρίο της Προς Κορίνθιους Επιστολής του Αποστόλου Παύλου, αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο της Χριστιανικής πίστης και της διδασκαλίας. Αν ο Χριστός δεν αναστήθηκε τότε οι απόστολοι δεν προσέφεραν τίποτε άλλο παρά «κενόν» κήρυγμα. Στην συνέχεια, ο Απόστολος αναφέρει, ότι αν ο Ιησούς δεν είχε αναστηθεί και συνέχιζαν το κήρυγμα τους, θα ήταν [οι απόστολοι], σαν τους ανθρώπους που θα έπρεπε να τους λυπούνται (Α Κορ. 15, 19). Βλέπουμε λοιπόν, πόσο σημαντικό ήταν, αλλά και πόσο επηρέασε τους αποστόλους το γεγονός της Ανάστασης. Τι γίνεται όμως με την ιστορική έρευνα; Υπάρχει τρόπος να αποδειχθεί η ανάσταση του Ιησού μέσα από την επιστημονική έρευνα;

"Τα στοιχεία για την ανάσταση, είναι καλύτερα από κάθε άλλο αναφερόμενο θαύμα, σε οποιαδήποτε άλλη θρησκεία. Είναι κατά πολύ διαφορετικά σε ποιότητα και σε ποσότητα"

Antony Flew, Did the Resurrection Happen, σελ. 85

Ο πρώην άθεος και κατά τα τελευταία χρόνια της ζωής του ντεϊστής, Antony Flew, υποστηρίζει ότι τα στοιχεία που μπορεί κανείς να προσάψει υπέρ της ανάστασης του Ιησού, θα είναι κατά πολύ περισσότερα και καλύτερα, εν αντιθέσει με κάθε άλλο θαύμα σε κάποια άλλη θρησκεία. Βέβαια, αυτό που πολλοί σκεπτικιστές αναφέρουν είναι, ότι εκτός και αν είμαστε απολύτως σίγουροι για την αποκλειστικότητα των στοιχείων, τότε δεν μπορεί κανείς να πει, ότι η Ανάσταση συνέβη. Βέβαια, αυτό μερικές φορές οδηγεί σε αυτό που η ιστορική έρευνα ονομάζει «tunnel vision». Για παράδειγμα, μπορεί κάποιος πολύ εύκολα να δεχτεί οτιδήποτε για κάποιο γεγονός της ζωής του Μεγάλου Αλεξάνδρου, άσχετα αν οι πηγές μας γι’ αυτόν προέρχονται 300 χρόνια μετά τον θάνατο του (Αλεξάνδρου Ανάβασις, Αρριανός), αλλά ωστόσο, όταν έρχονται στοιχεία υπέρ της ανάστασης, λόγω του καθαρά υποκειμενικού σκεπτικισμού, θέτουμε τον πήχη πολύ ψηλά και απορρίπτουμε τα στοιχεία ως «μη επαρκή».

Πώς ωστόσο θα φτάσουμε στον στόχο μας; Η ανάσταση είναι ένα γεγονός που δεν επιδέχεται καθαρή επιστημονική μέθοδο (παρατήρηση – πειραματισμός – αποτέλεσμα), καθώς είναι βιωματικό και εμπειρικό γεγονός, που φέρεται να συνέβει μόνο μία φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας. Οπότε, ο μόνος τρόπος να φτάσουμε στον σκοπό μας είναι να το αντιμετωπίσουμε όπως κάθε άλλο ιστορικό γεγονός, ή ακόμα να το δούμε υπό το νομικό πρίσμα μια νομικής έρευνας. Αυτό ισχύει σε κάθε άλλη μελέτη, για οποιοδήποτε γεγονός. Κάποιος αναλύει τα γεγονότα και τα στοιχεία που του δίνονται και ύστερα προσπαθεί να βρει την καλύτερη δυνατή απάντηση, για το γεγονός το οποίο ερευνά. Τέλος, για να πάντοτε ισχύει και αυτό ότι «αυτός που κάνει μια δήλωση, φέρει και το φορτίο να την τεκμηριώσει». Οπότε, λέγοντας ότι η ανάσταση έγινε, στον τομέα της ιστορικής έρευνας, είμαστε υποχρεωμένοι να παρουσιάσουμε όσο το δυνατόν περισσότερα στοιχεία. Δεν πρέπει να ξεχνάμε όμως, ότι επειδή κάποιος διαφωνεί με τα πορίσματα ή τις θέσεις μιας έρευνας, δεν αρκεί να πει ότι διαφωνεί. Αντίθετα, πρέπει να προσκομίσει στοιχεία, τα οποία όχι μόνο δικαιολογούν και υποστηρίζουν την δική του θέση, αλλά και να υπερτερούν έναντι της αντίπαλης θεωρίας.

Προτού ξεκινήσουμε, πρέπει να τονίσουμε την μοναδικότητα και την «πρωτοτυπία» (αν μας επιτρέπετε αυτή η λέξη), όσο αφορά το θέμα της Αναστάσεως του Ιησού. Πολλές αναστάσεις έχουν καταγραφεί σε αρχαίους μύθους και σε διάφορες θρησκείες, πολύ πιο πριν από την έλευση του Ιησού στον κόσμο (η ανάσταση του Πέλοπα, η «ανάσταση»/αναδημιουργία του Διονύσου κ.α.). Πουθενά ωστόσο, δεν έχει υπάρξει ξανά η θεωρία ενός ανθρώπου να ανασταίνεται μόνος του από τους νεκρούς, για να αποδείξει την νίκη της ζωής κατά του θανάτου. Αντιτίθεται, όχι μόνο στις παραδοσιακές αντιλήψεις των Ιουδαίων περί της αναστάσεως, αλλά και στην θεωρήση της ανάστασης, σε σχέση με άλλους πολιτισμούς.

Για να ξεκινήσουμε, πρέπει να πάρουμε τα πράγματα από την αρχή.

Β. Ο κενός τάφος

Και στα τέσσερα ευαγγέλια (Μάρκος, Ματθαίος, Λουκάς και Ιωάννης) έχουμε την εξής παράθεση των γεγονότων, με διαφορετική οπτική θεώρηση:

1.   Πάθος και Σταύρωση

2.   Θάνατος του Ιησού στον Σταυρό

3.   Αποκαθήλωση

4.   Ταφή του Ιησού

5.   Οι γυναίκες βρίσκουν κενό τον τάφο

Μπορεί όλοι να διαφοροποιούνται στις διηγήσεις και στα πρόσωπα που συμμετέχουν, ακόμα και στην συνέχεια της ιστορίας (το ευαγγέλιο του Μάρκου δεν αναφέρει κανονικά ανάσταση. Οι τελευταίοι 12 στίχοι είναι μεταγενέστερη προσθήκη του 4ου αι), χωρίς βέβαια το γεγονός αυτό να απειλεί την αυθεντικότητα των διηγήσεων. Αντίθετα, ο κενός τάφος, σύμφωνα με τον αστυνομικό και ερευνητή James Warner Wallace, με τις αντιφατικές, πολλές φορές, διηγήσεις, μπορεί ακόμα πιο εύκολα να υποστηριχθεί. Αποδεικνύει ότι οι απόστολοι δεν συμφώνησαν σε μία απλά ιστορία την οποία όλη θα υποστηρίξουν, αλλά αντίθετα στάθηκαν περισσότερο στο βίωμα και τις αναμνήσεις που είχε ο καθένας για τον κενό τάφο. Αυτό είναι που προσδίδει αυθεντικότητα. Αυτό άλλωστε συναντάμε και στις σύγχρονες αστυνομικές υποθέσεις. Όταν ζητάει η αστυνομία μάρτυρες, γνωρίζει ότι θα λάβει τελείως διαφορετικές μαρτυρίες για το ίδιο περιστατικό. Ύποπτο θα ήταν, αν οι μάρτυρες ξεκινούσαν όλοι να λένε την ίδια ακριβώς ιστορία, με τις ίδιες ακριβώς λεπτομέρειες. Έτσι συμβαίνει και με τα ευαγγέλια.

"Ως ιστορικοί, αν θεωρήσουμε ότι αυτές οι ιστορίες δημιουργήθηκαν πέντε χρόνια μετά, πόσο μάλλον τριάντα, σαράντα ή ακόμα πενήντα χρόνια, ποτέ δεν θα έδιναν αυτόν τον ρόλο στη Μαρία Μαγδαληνή. Το να βάλουν την Μαρία εκεί, από την οπτική των Χριστιανών Απολογητών, που προσπαθούν να εξηγήσουν σε ένα σκεπτικιστικό κοινό, ότι ο Χριστός όντως αναστήθηκε από τους νεκρούς, είναι σαν να βάζουν τρικλοποδιά στον εαυτό τους. Για εμάς όμως, αυτού του είδους τα πράγματα είναι χρυσός. Οι πρώτοι Χριστιανοί δεν θα μπορούσαν ποτέ, μα ποτέ να δημιουργήσουν αυτήν την ιστορία."

Ν. Τ. Wright, There is a God, page 207.

Ο κάθε ευαγγελιστής, προσεγγίζει τις ιστορίες του Ιησού με την δική του προσωπική πινελιά, το προσωπικό του βίωμα, αλλά και το πιο σημαντικό, με βάση τις ανάγκες τις κοινότητας στην οποία απευθύνεται. Τα ευαγγέλια δεν καταγράφηκαν τυχαία, για την Εκκλησία. Ξεκίνησαν να γράφονται για τις ανάγκες τοπικών κοινοτήτων. Έτσι λοιπόν και η κάθε ιστορία εστιάζει σε διαφορετικές πτυχές της ζωής του Ιησού, ή ακόμα, τις ερμηνεύει διαφορετικά. Γι’ αυτό άλλωστε, ο Μάρκος παρουσιάζει τον Ιησού ως μόνο εναντίον στον σκοτεινό αυτόν κόσμο, ο Ματθαίος αντίθετα, Τον παρουσιάζει ως τον πρίγκιπα της ζωής, ο Λουκάς εστιάζει στην ανοχή και ο Ιωάννης στην αυστηρότητα. Τέλος, αν παρατηρήσουμε τους σκεπτικιστές και στους αντιπάλους του Χριστιανισμού στον 2ο και 3ο αιώνα (π.χ. Κέλσος, Αληθής Λόγοι) δεν αμφισβητούν το γεγονός του κενού τάφου. Αμφισβητούν τις γυναίκες που αναφέρουν ότι έχουν δει τον αναστημένο Ιησού (Ωριγένης, Κατά Κέλσου, 2.55). Γενικά ο Χριστιανισμός, δεν μπορεί να είχε δημιουργηθεί με βάσει το ανθρώπινο σκεπτικό τις εποχής, γιατί εναντιώνεται κατά πολύ, στο σύστημα και τις απόψεις τις εποχής (εξύψωση της γυναίκας, σταυρωμένος Μεσσίας κ.α).

Γ. Οι θεωρίες περί του κενού τάφου και της Ανάστασης

1. Η θεωρία της λιποθυμίας και η «Πλεκτάνη του Πάσχα»

Με βάση την θεωρία της λιποθυμίας, ο Ιησούς δεν πέθανε ποτέ. Αντίθετα, λιποθύμησε πάνω στον σταυρό και έδωσε την εντύπωση ότι είναι νεκρός. Και εντός λίγων ωρών, ο Ιωσήφ από την Αριμαθαία, τον κατέβασε από τον σταυρό και κατάφερε με ιατρική βοήθεια να τον επαναφέρει. Υποστηρικτικά στοιχεία, θεωρεί το λίγο των ωρών που ο Ιησούς βρίσκεται στον σταυρό, περίπου δηλαδή για έξι ώρες και το γεγονός ότι η ταφή έγινε πολύ γρήγορα. Μάλιστα, σε μία από τις ευαγγελικές περικοπές του Πάθους (Κατά Μάρκον, 15.44), ο Πιλάτος απορεί που ο Ιησούς έχει ήδη πεθάνει. Ωστόσο, για να υποστηριχθεί η θεωρία, παραλείπει σημαντικά κομμάτια της διήγησης. Ο Ιησούς καταρχάς δεν βρισκόταν σε καλή σωματική κατάσταση. Σύμφωνα με τον Έλληνα ιατροδικαστή Φίλιππο Κουτσάφτη (συνέντευξη στον Δημήτριο Ριζούλη, εφημερίδα «Κυριακάτικη Δημοκρατία, 4.05.2013), ο Ιησούς μετά από την κούραση, τα βασανιστήρια (μαστίγωση, αγκάθινο στεφάνι, εμπαιγμοί) και τέλος, η δύσκολη πορεία στον Γολγοθά, όλα αυτά συνέβαλαν στην αποδυνάμωση του Ιησού. Συγκεκριμένα αναφέρει, πώς «αν δεν ήταν ο συγκεκριμένος εκεί, θα είχε πεθάνει. Κανονικά, με βάση την λογική, εκεί (στην πορεία προς τον Γολγοθά) θα έπρεπε να είναι το τέλος». Ακόμα και να θεωρήσουμε κίβδηλες τις διηγήσεις περί βασανιστηρίων, ο Ιώσηπος, στις Ιουδαϊκές Αρχαιολογίες, αναφέρει ένα περιστατικό, όπου τρεις γνωστοί του καταδικάζονται σε θάνατο με σταύρωση. Ο Ιώσηπος, ζητά από τον Αυτοκράτορα χάρη και τελικά κατεβάζουν τους τρεις άντρες από τον σταυρό. Λόγω όμως του βασανισμού και των τραυμάτων της σταύρωσης, οι δύο από τους τρεις, υπέκυψαν εν τέλει στα τραύματα τους. Μία ακόμη παράληψη της θεωρίας αυτής, είναι το γεγονός ότι ο Ιησούς έχει λογχιστεί. Ακόμα και αν θεωρήσουμε, ότι ο Ιησούς δεν έχει πεθάνει ακόμα στην ώρα του λογχισμού και όντως είναι λιπόθυμος, είναι αδύνατο να επιβίωσε και από αυτό. Το αίμα και το νερό, «είναι το πιστοποιητικό του θανάτου» όπως αναφέρει ο ιατροδικαστής κ. Κουτσάφτης.

Τέλος, έστω και αν υποθέσουμε ότι, παρόλα τα βασανιστήρια, το αγκάθινο στεφάνι, τους ξυλοδαρμούς, τον σταυρό, τα καρφιά και την λόγχη, ο Ιησούς με κάποιο τρόπο κατάφερε και επιβίωσε του σταυρικού μαρτυρίου, είναι αδύνατο να ενέπνεε τους Αποστόλους και να τους έστελνε στην άκρη της γης, για να κηρύξουν το ευαγγέλιο του. Οι 12 μαθητές ήταν άνθρωποι απλοί και σίγουρα δεν θα μπορούσαν να εμπνευστούν από κάποιον, που μετά βίας απέφυγε τον θάνατο και χρίζει άμεσης ιατρικής βοήθειας και να τον ονομάσουν Πρίγκιπα της Ζωής. Όπως ο θεολόγος και φιλόσοφος David Strauss αναφέρει:

"It’s unlikely for a being, who had been stolen out of the sepulchre, who crept about weak and ill and wanting medical treatment, could have given the disciples the impression that he was a conqueror over death and the grave, the Prince of Life: an impression that lay at the bottom of their future ministry."

David Strauss, Life of Jesus for the People, vol 1, 2nd edition, London, 1879

Ως προς την πλεκτάνη του Πάσχα, είναι ακριβώς η ίδια με την θεωρία της λιποθυμίας του Ιησού στον σταυρό, με την μόνη προσθήκη ότι, ο Ιησούς και ο Ιωσήφ το είχαν προσχεδιάσει. Δηλαδή, ο Ιησούς «στρατολογεί» τον Ιωσήφ για να του δώσει ένα ισχυρό ναρκωτικό, για να δημιουργήσει νεκροφάνεια στον σταυρό. Αυτή η θεωρία είναι ακόμα πιο αδύναμη από την προηγούμενη, καθώς ούτε στοιχεία έχουμε που να υποστηρίζουν νεκροφάνεια και λιποθυμία στο σταυρό, αλλά ούτε στοιχεία που να στηρίζουν ότι αυτή η συνδιαλλαγή μεταξύ Ιησού και Ιωσήφ, πράγματι συνέβη.

2. Η θεωρία της συνωμοσίας

Η θεωρία αυτή προτείνει την πλεκτάνη των μαθητών στο να χρησιμοποιήσουν τον θάνατο του διδασκάλου τους, για να προωθήσουν μία καινούρια θρησκεία. Έτσι, σε συνδυασμό με τις μεσσιανικές δοξασίες του ιουδαϊσμού και τις διάφορες δοξασίες από άλλες θρησκείες και κουλτούρες, κατάφεραν και δημιούργησαν τον Χριστιανισμό.

"Ναι, φυσικά θα πρέπει να εξετάσεις και τις συνωμοσίες, κατά την αξιολόγηση των αυτοπτών μαρτύρων, αλλά οι πετυχημένες συνωμοσίες συνήθως συνεπάγονται μικρότερου αριθμού ανθρώπων. Είναι πολύ εύκολο για 2 άτομα να πουν ψέματα και να το κρατήσουν μυστικό, παρά για 20. Και αυτό είναι το πρόβλημα με την θεωρία συνωμοσίας, που σχετίζεται με τους αποστόλους τον 1ο αιώνα. Υπάρχουν πάρα πολλοί από αυτούς που προσπαθούσαν να κρατήσουν την συνωμοσία και για πάρα πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα. Και το χειρότερο, βιώνοντας μεγάλη πίεση, αφάνταστη πίεση. Κάθε ένας από αυτούς βασανίστηκε και πέθανε για αυτό που ισχυρίστηκαν ότι είδαν και κανένας ποτέ δεν ανακάλεσε την ιστορία του. Έτσι η ιδέα ότι πρόκειται για συνωμοσία του 1ου αιώνα είναι εντελώς παράλογη".

James Warner Wallace, Movie: God’s not dead 2, as Himself

Πολλοί πιστεύουν ότι, ο Ιησούς κατά τα τρία χρόνια της διδασκαλίας του, είχε κοντά του τον κλειστό κύκλο των 12 μαθητών του. Εκεί βασίζουν και την θεωρία της συνωμοσίας. Ότι οι 12 διέδωσαν το γεγονός ότι ο Ιησούς αναστήθηκε. Ας πάρουμε την κάθε περίπτωση ξεχωριστά.

Έστω ότι οι 12 (ή καλύτερα 11, μετά την αυτοκτονία του Ιούδα) καταλήγουν να κηρύξουν ότι ο Ιησούς έχει αναστηθεί. Παραβλέπει όμως, αυτή η θεώρηση την σπουδαία, πλούσια, αλλά και πρωτότυπη θεολογία που αναπτύχθηκε από τους Αποστόλους. Ο κριτικός της Καινής Διαθήκης Bart Erman, αναφέρει ότι περίπου μόνο το 3 % είχε στοιχειώδη μόρφωση στον Ισραήλ του 1ου αιώνα. Ως επί το πλείστον, οι απόστολοι ήταν αγράμματοι, ψαράδες, με λίγες εξαιρέσεις τον τελώνη Ματθαίο, και ίσως ο Βαρθολομαίος/Ναθαναήλ (στην Καινή διαθήκη, ο Φίλιππος βρίσκει τον Ναθαναήλ να διαβάζει). Επίσης, πέρα από τις κλασσικές διδασκαλίες του Νόμου και των Φαρισαίων, δεν είχαν κάποιες άλλες θεολογικές γνώσεις. Δεν ήταν δυνατόν να αναπτύξουν τόσο πρωτοποριακή θέση από μόνοι τους. Για τους Ιουδαίους της εποχής, ο Μεσσίας θα ήταν ένας επίγειος βασιλιάς. Επίσης, όπως προανέφερα, οι θέσεις τους (θέση της γυναίκας, ο ρόλος της Μαγδαληνής) είναι τελείως ξένες και καινούριες για την εποχή. Όσο δε, για την ανάμειξη και διαφόρων άλλων δοξασιών και θρησκειών, ο Ιουδαϊσμός από την αρχή του, επέλεξε να είναι μία απομονωμένη θρησκεία, μονοθεϊστική, θεωρώντας ότι κατέχουν την εύνοια του Θεού, ως ο εκλεκτός Του λαός. Ως αποτέλεσμα ήταν, να θεωρούν κατώτερες τις υπόλοιπες θρησκείες. Ο απλός λαός, δεν γνώριζε καν τις υπόλοιπες δοξασίες. Πώς θα μπορούσαν λοιπόν, οι αγράμματοι ψαράδες της Γαλιλαίας, να στήσουν μία άρτια ολοκληρωμένη θεολογία;

Όπως είπα και πριν, ο κύκλος των μαθητών του Ιησού ήταν πολύ πιο μεγάλος από τους 12. Οι 12 απλά ήταν ο στενός κύκλος περισσότερο των φίλων του Ιησού. Συνεχώς μαζί Του, βρισκόταν και η ομάδα των γυναικών που συντηρούσαν τον Ιησού και τους αποστόλους. Εν συνεχεία, ο κύκλος των 70 αποστόλων, που βοηθούσαν στο κήρυγμα, μετά από εντολή του Ιησού, καθώς και αργότερα οι 500 μαθητές, στους οποίους εμφανίστηκε ο Ιησούς στο όρος της Γαλιλαίας, σύμφωνα με την Α’ Προς Κορίνθιους Επιστολή του Αποστόλου Παύλου. Όλοι αυτοί δηλαδή, συμφώνησαν να κρατήσουν κρυφή την συνωμοσία, να απαρνηθούν τον έλεγχο της συνειδήσεως τους και να διατηρήσουν όλοι την ίδια ιστορία; Αλλά επίσης να δεχθούν να πεθάνουν και για αυτό που οι ίδιοι θεωρούν ψέμα; Δεν είναι δυνατόν η λογική να μπορεί να βγάλει ένα τέτοιο συμπέρασμα.

Σαν κερασάκι στην τούρτα, έρχεται και το τελικό χτύπημα σε αυτή την θεωρία. Έστω ότι οι απόστολοι δημιούργησαν την συνωμοσία του αναστηθέντος Ιησού. Δηλαδή το σώμα του Ιησού βρίσκεται ακόμα στον τάφο. Γιατί οι αρχιερείς πολύ απλά να υποδείξουν προς την κατεύθυνση του τάφου και να δείξουν το σώμα, σωπάζοντας κατά αυτόν τον τρόπο τους απατεώνες; Θυμίζουμε πώς στον τάφο υπήρχε φρουρά, κουστωδία συγκεκριμένα (δηλαδή 16 στρατιώτες), που καθιστούσαν αδύνατο για τους αποστόλους να κλέψουν το σώμα. Επίσης, αν το έκλεβαν, το να κουβαλούν ένα πτώμα την ώρα που τρέχουν από τους διώκτες τους (από την Ιερουσαλήμ στη Γαλιλαία), όχι μόνο θα τους καθυστερούσε, αλλά και θα τραβούσε ανεπιθύμητα βλέμματα. Όπως πολύ χιουμοριστικά τονίζει ο καθηγητής Gary Habermas: «Γιατί να κουβαλάς ένα πτώμα, όταν τρέχεις για την ζωή σου;».

3. Η θεωρία των μαζικών Παραισθήσεων

Οι απόστολοι όντως είδαν τον αναστημένο Ιησού μετά την σταύρωση του. Ή τουλάχιστον, νόμιζαν ότι τον είδαν. Αυτό που λέει αυτή η θεωρία είναι ότι, οι απόστολοι, αυτό που νόμιζαν ότι ήταν μία εμφάνιση του Ιησού σε αυτούς, στην πραγματικότητα παραίσθηση, ένα παιχνίδισμα του εγκεφάλου, εξαιτίας της βαθιάς θλίψης τους. Όντως, φαινόμενα παραισθήσεων, σύμφωνα με την ψυχολογία, μπορούν εύκολα να παραχθούν από τον ανθρώπινο εγκέφαλο, όταν ο άνθρωπος βρίσκεται σε μία άσχημη συναισθηματική κατάσταση ή αφότου έχει βιώσει ένα τραυματικό γεγονός. Το πρόβλημα είναι, πώς αυτό συμβαίνει κατά άνθρωπο, όχι σε μία μεγάλη ομάδα ανθρώπων. Σε αυτήν την περίπτωση, έχουμε θεάσεις σε 12 άτομα ταυτόχρονα, στην συνέχεια και 500. Δεν στέκει, από ιατρικής πλευράς αυτού του είδους η θεωρία.

Μάλιστα, οι άνθρωποι της εποχής γνώριζαν για τα ψυχολογικά αυτά φαινόμενα και το γεγονός ότι μπορεί να συμβεί. Αλλά δεν είχε καμία απολύτως σχέση με «ανάσταση». Περισσότερο μάλλον, θα τους επιβεβαίωνε το γεγονός ότι αυτός ο άνθρωπος είναι νεκρός. Όπως ο καθηγητής Καινής Διαθήκης και θεολόγος Wright αναφέρει:

"Everyone in the ancient world took it for granted that people had strange experiences of encountering dead people. They knew at least as much as we do about visions, ghosts, dreams, and the fact that when somebody is grieving over a person who has just died, they sometimes see, briefly, a figure that seems to be like that person appearing to them. This is not a modern invention or discovery; ancient literature is full of it. They had language for that sort of phenomena, and that language was not ‘resurrection.’ They described these situations as a kind of angelic experience".

Evans, Craig A., N. T. Wright, and Troy A. Miller. Jesus, the Final Days: What Really Happened. Louisville, KY: Westminster John Knox, 2009. 101

Τέλος, πάλι δεν απαντά η θεωρία στο ερώτημα, γιατί να μην εμφανίσει το σώμα; Γιατί να μην υποδείξει τα ψέματα ή την παραίσθηση των αποστόλων, υποδεικνύοντας πολύ απλά το σώμα του Ιησού;

Βλέπουμε, ότι με την λογική ανάλυση που ακολουθήθηκε παραπάνω, οι εναλλακτικές θεωρίες που προτείνουν οι κατά καιρό σκεπτικιστές, δεν μπορούν να βρουν κάποιο στήριγμα ή λογική.

Δ. Βιβλιογραφία

History, Philosophy, and Christian Apologetics http://garyhabermas.com/

Historiographical Counterfactuals and Historical Contingency, Aviezer Tucker, 2002, Εκδ. Wesleyan University, σελ. 258

Alternate Theories of the Resurrection http://www.knowtruth.com/christ/resurrection/empty_tomb_other.php

Cold Case Christianity: A Homicide Detective Investigates the Claims of the Gospels, James Warner Wallace, January 2013

Evidence for the Historical Jesus: Is the Jesus of History the Christ of Faith?, Professor Gary Habermas, Revised Edition, June 2005, σελ 18 – 30.

On the Physical Death of Jesus Christ, Edwards William D., Journal of the Medical American Association, 1986

Ιατροδικαστική γνώμη για την Σταύρωση του Ιησού, Συνέντευξη Φιλίππου Κουτσάφτη στον Δημήτριο Ριζούλη, Εφημερίδα «Κυριακάτικη Δημοκρατία», 04.05.2013

Πέθανε ο Ιησούς πάνω στον σταυρό; Η μαρτυρία των Ευαγγελίων, Δρ. Θεολογίας Αθανάσιου Μουστάκη

Evidence Unseen, Exposing the Myth of Blind Faith, Halucination Theory http://www.evidenceunseen.com/christ/defending-the-resurrection/3-hallucination-theory/