Το Μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας

Α. Εισαγωγικά

Το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας, αποτελεί το βασικότερο και σημαντικότερο στη ζωή της Εκκλησίας. Την ημέρα της Πέμπτης, της πρώτης ημέρας της εορτής των Άζυμων, ο Ιησούς Χριστός, παρέδωσε στους μαθητές του αυτό το μυστήριο, τελώντας το ο ίδιος.

"[…] καί δεξάμενος τό ποτήριον εὐχαριστήσας εἶπε· λάβετε τοῦτο καί διαμερίσατε ἑαυτοῖς· […] καί λαβών ἄρτον εὐχαριστήσας ἔκλασε καί ἔδωκεν αὐτοῖς λέγων· τοῦτό ἐστι τό σῶμά μου τό ὑπέρ ὑμῶν διδόμενον· τοῦτο ποιεῖτε εἰς τήν ἐμήν ἀνάμνησιν."

Κατά Λουκάν, Κεφ. 22, στιχ. 17, 19

Ο Ιησούς κοινωνεί για πρώτη φορά τους μαθητές Του, μετουσιώνοντας τον άρτο και τον οίνο, στο Σώμα και Αίμα Του, εγκαινιάζοντας το μυστήριο. Ζητά από αυτούς να το διατηρήσουν, στην ανάμνηση του. Τι ακριβώς θέλει ο Κύριος να θυμόμαστε; Φυσικά την σταυρική του θυσία, για την σωτηρία του ανθρωπίνου γένους, όπως υποδηλώνουν και τα ίδια του τα λόγια, καθώς λέει:

«τοῦτό ἐστι τό σῶμά μου τό ὑπέρ ὑμῶν διδόμενον» Λκ, 22, 19

«πίετε ἐξ αὐτοῦ πάντες· τοῦτο γάρ ἐστι τό αἷμά μου τό τῆς καινῆς διαθήκης τό περί πολλῶν ἐκχυνόμενον εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν»

Μτ, 26, 29

Όλα τα συνοπτικά ευαγγέλια, αναφέρονται στην τέλεση της Ευχαριστίας από τον Ιησού:

"Καί ἐσθιόντων αὐτῶν λαβών ὁ Ἰησοῦς ἄρτον εὐλογήσας ἔκλασε καί ἔδωκε αὐτοῖς καί εἶπε· λάβετε φάγετε· τοῦτό ἐστι τό σῶμά μου. Καί λαβών τό ποτήριον εὐχαριστήσας ἔδωκεν αὐτοῖς, καί ἔπιον ἐξ αὐτοῦ πάντες. Καί εἶπεν αὐτοῖς· τοῦτό ἐστι τό αἷμά μου τό τῆς καινῆς διαθήκης τό περί πολλῶν ἐκχυνόμενον."

Κατά Μάρκον, Κεφ. 14, στιχ. 22 – 24

"Ἐσθιόντων δέ αὐτῶν λαβών ὁ Ἰησοῦς τόν ἄρτον καί εὐχαριστήσας ἔκλασε καί ἐδίδου τοῖς μαθηταῖς καί εἶπε· λάβετε φάγετε· τοῦτό ἐστι τό σῶμά μου· καὶ λαβών τό ποτήριον καί εὐχαριστήσας ἔδωκεν αὐτοῖς λέγων· πίετε ἐξ αὐτοῦ πάντες· τοῦτο γάρ ἐστι τό αἷμά μου τό τῆς καινῆς διαθήκης τό περί πολλῶν ἐκχυνόμενον εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν."

Κατά Ματθαίον, Κεφ. 26, στιχ. 26-29

Ο Ιωάννης ωστόσο δείχνει να παραλείπει αυτή την διήγηση. Ωστόσο, ας διαβάσουμε την παρακάτω φράση των λόγων του Ιησού, κατά την διάρκεια του Μυστικού Δείπνου:

"Ἐγώ εἰμί ἡ ἄμπελος ἡ ἀληθινή, καί ὁ πατήρ μου ὁ γεωργός ἐστί."

Κατά Ιωάννην, Κεφ. 15, στιχ. 1

Ο Ιησούς βλέπουμε ότι αναφέρεται στον εαυτό του ως την άμπελο την αληθινή. Γενικότερα, κανείς δεν μπορεί παρά να παρατηρήσει, ότι αν και σαν κείμενο σε σύγκριση με τα άλλα τέσσερα ευαγγέλια, έχει την πιο απλή γλώσσα, ο πλούτο των εκφραστικών μέσων είναι απίστευτος. Η χρήση αντιθέσεων και συμβολισμών είναι συνεχής. Με βάση λοιπόν το σκεπτικό αυτό του Ευαγγελιστού, μπορούμε με ασφάλεια να συμπεράνουμε ότι ο Ιησούς αναφέρεται στο μυστήριο. Σε άλλο σημείο μάλιστα (6, 48) αναφέρει για τον εαυτό Του, ότι αυτός είναι ο άρτος της ζωής.

Προτού προχωρήσουμε στην περαιτέρω ανάλυση των κεφαλαίων του παρόντος άρθρου, μία μικρή παρατήρηση. Αν ακολουθήσουμε την διήγηση των Ευαγγελίων για τον Μυστικό Δείπνο, η στιγμή η οποία επιλέγει να κοινωνήσει τους μαθητές του, είναι ύστερα από την εξαγγελία ότι γνωρίζει ποιος θα τον προδώσει, αλλά πριν ο Ιούδας ο Ισκαριώτης αποχωρήσει από το δείπνο, για να τον παραδώσει στις αρχές. Αυτό δηλώνει την καθολικότητα της αγάπης και της μεγαλοψυχίας του Θεού και την θέληση να τον σώσει, έστω και την τελευταία στιγμή, ενώνοντας τον ίδιο αυτόν άνθρωπο που επρόκειτο να τον προδώσει, μαζί Του, μέσω του μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας.

Την τέλεση της Θείας Ευχαριστίας την διατηρούν ακόμα μόνο δύο χριστιανικά δόγματα, οι Καθολικοί και οι Ορθόδοξοι (με διαφορές που θα αναλύσουμε παρακάτω). Τα υπόλοιπα δόγματα που προέκυψαν από τους διαμαρτυρόμενους του Λουθήρου (δηλαδή οι Προτεστάντες) είτε απεμπόλησαν το μυστήριο, είτε το άλλαξαν και το μετέβαλαν.

Β. Άζυμος ή Ένζυμος άρτος;

Μία από τις βασικές διαφορές που δημιουργήθηκαν μεταξύ της Καθολικής και της Ορθοδόξου Εκκλησίας, είναι η χρήση άζυμου (από τους Καθολικούς) αντί ένζυμου άρτου, στην τέλεση του μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας. Ιστορικά, η διαφορά αυτή, χρονολογείται περίπου ότι υιοθετήθηκε από τους Καθολικούς, περί τον 11ο μ.Χ. αιώνα. Μέχρι τότε, ακολουθούνταν κοινή παράδοση και από τα δύο δόγματα, ακόμα και μετά το Σχίσμα του 1054. Ωστόσο, αργότερα υιοθετήθηκε ο θεσμός της όστιας, όχι μόνο για διαφοροποίηση από την Ανατολική Εκκλησία, αλλά και εξαιτίας των επιδημιών. Στην Δύση, υπήρξε η θανατηφόρα περίοδος της μαύρης πανώλης. Ο θεσμός της όστιας, έδινε στους πιστούς την δυνατότητα να κοινωνούν, δίχως να έρχονται σε επαφή με τον απέναντι, όπως γινόταν και γίνεται στους Ορθοδόξους, με την χρήση της λαβίδας. Το γεγονός αυτό, πράγμα θεολογικά αντίθετο με την παράδοση και την διδασκαλία της Εκκλησίας και των Πατέρων, καθόρισε πλέον την αντίθετη πορεία των Καθολικών και των Ορθοδόξων. Η ανθρώπινη λογική δεν συμβιβάζεται με την Θεία. Η παράδοση των Ορθοδόξων, έχει αποδείξει ότι δεν υπάρχει μολυσμός του Σώματος και του Αίματος και όποιος μεταλάβει από την ίδια λαβίδα, δεν πρόκειται να πάθει κανένα κακό. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι αυτό του πατρός Χρύσανθου Κουτσουλογιαννάκη, ο εφημέριος ιερέας του νησιού των λεπρών, την Σπιναλόγκα, ο οποίος κοινωνούσε επί δέκα χρόνια τους λεπρούς και κατέλυε και αυτός ύστερα από την ίδια λαβίδα, δίχως αυτός ποτέ να προσβληθεί από την αρρώστια. Αργότερα, οι Καθολικοί, απέκλεισαν τους πιστούς από την πλήρη κοινωνία. Πλήρη κοινωνία (δηλαδή Σώμα και Αίμα) έχουν μόνο οι ιερείς. Στους πιστούς, παραδίδεται ως κοινωνία μόνο η όστια (το Σώμα).

Άρτος και Οίνος στην Ορθόδοξη Λατρεία

Η «Όστια» των Καθολικών και ο Οίνος

Πώς όμως οι Καθολικοί δικαιολόγησαν αυτή τους την απόφαση και χρησιμοποίησαν άζυμο άρτο; Η αλήθεια είναι ότι, ο Μυστικός Δείπνος συνέβηκε την εορτή του Πάσχα ή αλλιώς την εορτή των Άζυμων. Ιδού και η χρήση του άζυμου άρτου, θα μπορούσε να πει κανείς από μια πρώτη άποψη. Ωστόσο, πρέπει να κοιτάξουμε πιο προσεκτικά τις λεπτομέρειες. Το Πάσχα των Εβραίων είναι μια εορτή που δεν διαρκεί μία ημέρα, όπως έχει καθιερωθεί για τους Χριστιανούς. Η εορτή των Άζυμων, διαρκεί οχτώ ημέρες. Η έναρξη της είναι με τα σημερινά δεδομένα, βράδυ Πέμπτης, τότε όμως ήταν αρχές Παρασκευής, με βάση το σύστημα μέτρησης χρόνου, που βασιζόταν στην ανατολή του ηλίου (σηματοδοτούσε την έναρξη της ημέρας) και στην δύση του (σηματοδοτούσε την λήξη της ημέρας). Την δέκατη τέταρτη ημέρα του μήνα ανάμνησης του Πάσχα (Νισάν με βάση το Ιουδαϊκό ημερολόγιο) λοιπόν, κατά το σκοτεινό της μέρος (βράδυ Πέμπτης) ο Ιησούς Χριστός, τρώει το Πάσχα μαζί με τους μαθητές του.

"Τη δέκατη τέταρτη μέρα του πρώτου μήνα το βράδυ, είναι το Πάσχα του Κυρίου. Τη δέκατη πέμπτη του ίδιου μήνα, θα είναι η γιορτή των Άζυμων. Εφτά μέρες συνέχεια θα τρώτε ψωμί χωρίς προζύμι"

Λευιτικόν, Κεφ. 23, στιχ. 5,6

Όπως παρατηρούμε, ο Χριστός τελεί το δείπνο παραμονές των Άζυμων και όχι στην εορτή. Οπότε, από την στιγμή που τα Άζυμα τρώγονταν μόνο από την έναρξη της ημέρας του Σαββάτου (την δέκατη πέμπτη ημέρα, με βάση το χωρίο του Λευιτικού), ο Χριστός δεν μπορεί παρά να χρησιμοποιεί άρτο με προζύμι, δηλαδή ένζυμο άρτο. Άλλωστε, η ημέρα Παρασκευή, ονομάζεται έτσι λόγω της προετοιμασίας για τη γιορτή των Άζυμων. Στο κατά Ιωάννην, η ημέρα αποκαλείται ως «παρασκευή του Πάσχα», δηλαδή δεν δίνεται το όνομα της ημέρας, παρά η ιδιότητα της.

Έτσι, με μια πολύ σύντομη περίληψη βλέπουμε, πόσο ασταθής είναι η υποστήριξη της θέσεως ότι ο Κύριος, χρησιμοποίησε άζυμο άρτο. Δεν μπορεί να υπάρξει τρόπος ιστορικός, που να μπορεί να τεκμηριώσει επαρκώς αυτή την θέση.

Γ. Σώμα και Αίμα: Συμβολισμός ή Πραγματικότητα;

"[…] ἑνωθῶ τῷ ἁγίῳ Σώματί σου καί Αἵματι, καί ἕξω σε ἐν ἐμοί κατοικοῦντα καί μένοντα σύν τῷ Πατρί καί τῷ ἁγίῳ Πνεύματι. Ναί, Κύριε Ἰησοῦ Χριστέ, ὁ Θεός μου·"

Ευχή του Μεγάλου Βασιλείου εις την Θεία Μετάληψη

Ένα συχνό ερώτημα, που ακούγεται από κύκλους αρνητών της Εκκλησίας και του Χριστού, αλλά ακόμη και δυστυχώς από τους ίδιους τους πιστούς, είναι το εξής. Όταν ο Χριστός αναφέρεται σε Σώμα και Αίμα, κυριολεκτεί ή χρησιμοποιεί μία μεταφορά για την σταυρική του θυσία;

Για τον πραγματικό Χριστιανό, δεν τίθεται κανονικά θέμα συζητήσεως. Αδιαπραγμάτευτα, με την Χάρη του Αγίου Πνεύματος, τα Τίμια Δώρα, μετατρέπονται πραγματικά σε Σώμα και Αίμα Χριστού.

"Καί ποίησον τόν μέν ἄρτον τοῦτον τίμιον σῶμα τοῦ Χριστοῦ σου. Ἀμήν· τό δέ ἐν τῷ ποτηρίῳ τούτῳ τίμιον αἷμα τοῦ Χριστοῦ σου. Ἀμήν· μεταβαλών τῷ Πνεύματί σου τῷ Ἁγίῳ. Ἀμήν, ἀμήν, ἀμήν."

Από την Θεία Λειτουργία του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου.

Σαφώς και με τα ανθρώπινα δεδομένα, κάτι τέτοιο δεν μπορεί να γίνει αντιληπτό. Ωστόσο, αν ψάξουμε στο ίδιο το ίδιο το Ευαγγέλιο του Ιωάννου, στο έκτο (στ’) κεφάλαιο, όταν οι ίδιοι οι Ιουδαίοι αναρωτιούνται τι μπορεί να εννοεί λέγοντας ότι ο πιστός πρέπει να τρώει την σάρκα Του, ο Ιησούς είναι ξεκάθαρος. Όποιος τρώει την Σάρκα Του και πίνει το Αίμα Του, τότε μπορεί να σωθεί. Μάλιστα χρησιμοποιεί την λέξη «αληθώς», ότι όντως πραγματικά είναι βρώση της σάρκας Του και πόση του αίματος Του. Αργότερα, όταν σιγά σιγά η Εκκλησία ξεκίνησε να εξαπλώνεται, την θέση αυτή την διαφύλαξε ακλόνητη και αδιαπραγμάτευτη. Οι Πατέρες και οι Άγιοι της Εκκλησίας, από τον Μέγα Βασίλειο (4ος μ.Χ. αι.), μέχρι τον Άγιο Συμεών τον Νέο Θεολόγο (περ. 1000 μ.Χ.) αλλά και τους νεότερους Πατέρες, υποστηρίζουν ακράδαντα την θέση ότι ο Άρτος και ο Οίνος που βρίσκονται εντός του Αγίου Δισκοπότηρου κατά την ώρα της Θείας Κοινωνίας, είναι όντβς Σώμα και Αίμα Κυρίου.

"Σύ γάρ εἶπας, Δέσποτά μου· Πᾶς ὁ τρώγων μου τήν Σάρκα, πίνων δέ μου καί τό Αἷμα, ἐν ἐμοί μέν οὗτος μένει, ἐν αὐτῷ δ᾿ ἐγώ τυγχάνω"

Ευχή Αγίου Συμεών του Θεολόγου, εις την Θεία Μετάληψη

Η θέση περί συμβολισμού, μέσω του άρτου και του οίνου, αν και είχε σποραδικά τεθεί ως ζήτημα ήδη από τις αρχές του Χριστιανισμού, με τους Πατέρες να απαντούν με τακτικό τρόπο (Ιουστίνος Μάρτυρας, Ιωάννης Δαμασκηνός), δεν απασχολούσε ιδιαίτερα την Εκκλησία, καθώς δεν απειλούσε την διδασκαλία της, όπως άλλες αιρέσεις. 400 χρόνια μετά το Σχίσμα του 1054, μεταξύ των Ρωμαιοκαθολικών και των Ορθοδόξων Χριστιανών, γεννήθηκε ο Μαρτίνος Λούθηρος (1483). Ο Λούθηρος, ως μοναχός, συγκρούστηκε με τις αρχές της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, ως προς διάφορες τακτικές της, ιδιαίτερα όσον αφορούσε το πρωτείο και την δεσποτεία του πάπα Ρώμης. Μέσα σε αυτές τις εναντιώσεις, άρχισε να αμφισβητεί και την ανάγκη των μυστηρίων (κυρίως την τακτική των Ρωμαιοκαθολικών με τα συγχωροχάρτια), δίνοντας έμφαση στην αγάπη και το έλεος του Θεού, που αν ο άνθρωπος έχει πίστη σε αυτά θα σωθεί. Αν και αργότερα αφορίστηκε από το σώμα της Καθολικής Εκκλησίας, δεν τέθηκε ποτέ πλήρως απέναντι σε ότι δίδασκε η Καθολική εκκλησία. Αντίθετα, ο ίδιος του προσδιοριζόταν ως Καθολικός. Αργότερα, όμως, οι συνεχιστές του, φανατισμένοι από την αντιπάθεια τους προς τους Καθολικούς, πήγαν ένα βήμα παραπέρα. Χωρίς να εμπλακούμε στα αιματηρά και βίαια επεισόδια, ανάμεσα σε Καθολικούς και Διαμαρτυρόμενους, οι Λουθηρανοί, όπως ονομάστηκαν, απεμπόλησαν τα μυστήρια και δημιούργησαν τον Προτεσταντισμό, με την μορφή που υπάρχει και σήμερα.

Ωστόσο, δεν πρέπει να ξεχνάμε, ποια είναι η αλήθεια για εμάς τους Ορθοδόξους. Ότι στην Θεία Κοινωνία, ο πιστός μεταλαμβάνει Αίμα και Σώμα Χριστού, ενώνεται με τον Χριστό και γίνεται ένα με Αυτόν.