"Μέγας γκρεμός και μέγα βάραθρο η άγνοια των Γραφών, μεγάλη όμως προδοσία
της σωτηρίας να μην γνωρίζεις τους Θείους Νόμους".
Άγιος Ιωάννης ο
Χρυσόστομος
A. Η έννοια της «Απολογίας» και του «Απολογητή»
Ως «απολογία»
ορίζουμε, «τον λόγο (προφορικό ή γραπτό) με τον οποίο προσπαθεί κανείς να
υπερασπιστεί τον εαυτό του. «Απολογητή» από την άλλη, ονομάζουμε «το πρόσωπο
που υπερασπίζεται κάποιον ή κάτι». Ο όρος αυτός της απολογίας και του απολογητή
είναι γνωστές ήδη από τα αρχαία χρόνια, με διαφορετική ωστόσο ιδιότητα. Όπως
γίνεται φανερό και από τα διασωθέντα αρχαία κείμενα (Απολογία Σωκράτους,
Απομνημονεύματα), η απολογία ήταν κατά βάση μία μέθοδος – παρά μια νομική
κατασκευή – που χρησιμοποιούνταν και από τους φιλοσόφους, ως μέρος της
διαλεκτικής, με σκοπό την προάσπιση της αλήθειας. Ο Πλάτωνας και ο Ξενοφών για
παράδειγμα, στα έργα τους «Απολογία Σωκράτους» (διαφορετικά έργα, ίδιος
τίτλος), προσπαθούν να ανασκευάσουν τα επιχειρήματα των κατηγόρων του δασκάλου
τους, αποδεικνύοντας την αθωότητα του. Σαφώς, η απολογία είχε και νομική
υπόσταση, την οποία διαφυλάσσει μέχρι και σήμερα. Αργότερα, με την έλευση του
Ιησού Χριστού στον κόσμο και την εξάπλωση της Εκκλησίας, η έννοια της
απολογητικής, εισήλθε και στον χώρο του Χριστιανισμού (ιδίως μετά το 100 μ.Χ.),
με διαφορετική ωστόσο σημασία.
Β. Η Απολογητική στην ιστορία της Εκκλησίας
Η Απολογητική στην
Εκκλησία εισέρχεται κατά βάση τον 2ο μ.Χ. αιώνα. Πιο πριν, θα μπορούσαμε να
πούμε ότι υπήρχε μεν, αλλά όχι ως απολογία. Οι αποστολικοί πατέρες στην
γραμματεία τους, προσπαθούν να δείξουν στον Ιουδαϊκό λαό, την αυθεντικότητα του
Ιησού, ως τον αναμενόμενο Μεσσία. Συχνά, φέρανε ως πιστοποίηση μάλιστα τα
προσωπικά τους βιώματα, ονομάζοντας τα μάλιστα και «απολογίες» (ἡ ἐμὴ ἀπολογία
τοῖς ἐμὲ ἀνακρίνουσιν αὕτη ἐστί, Προς Κορινθίους Α, 9, 3) αλλά καλούσαν τους
ίδιους τους πιστούς, να είναι σε κάθε περίπτωση έτοιμοι να έρθουν σε «απολογία»
υπέρ της πίστης τους (ἕτοιμοι δὲ ἀεὶ πρὸς ἀπολογίαν παντὶ τῷ αἰτοῦντι ὑμᾶς
λόγον περὶ τῆς ἐν ὑμῖν ἐλπίδος, Α Πέτρου, 3, 15). Ωστόσο, με την εξάπλωση της
πίστης και καθώς στον Ρωμαϊκό κόσμο, οι Χριστιανοί ήταν παράνομοι και η πίστη
τους απαγορευμένη, υπήρξε η ανάγκη γραπτών χειρογράφων που θα υπερασπίζονταν
την πίστη των Χριστιανών. Η θεματολογία της Απολογητικής είναι ευρεία και
ποικίλει από πατέρα σε πατέρα. Συχνά θέματα ήταν η φύση του Θεού, η ύλη και το
πνεύμα, αλλά και θέματα ηθικής. Οι κοινότητες των Χριστιανών, στις περιοχές
όπου είχε φτάσει η πίστη, ήταν αρχικά κλειστές. Ως ναοί για την τέλεση των
μυστηρίων, αποτελούσαν τα σπίτια των πιστών. Οι Ρωμαίοι, βλέποντας τους σαν μια
μικρή σέκτα, έχοντας άγνοια μάλιστα περί της πίστεως των Χριστιανών, τους
κατηγόρησαν για ηθικές παρεκτροπές, ανθρωποθυσίες, τελετές μαγείας, μέχρι και
αθεΐα (π.χ. Κέλσος, Μάρκος Αυρήλιος κ.α). Οι απολογητές πατέρες, σε πολλά έργα,
αντιτάσσονται κατά αυτών των κατηγοριών, προσπαθώντας με λεπτή μεθοδολογία να
αναιρέσουν μία μία τις κατηγορίες. Αργότερα ωστόσο, με πρωτεργάτη τον Άγιο
Ιουστίνο, η απολογητική, αρχίζει και παίρνει μια πιο φιλοσοφική στροφή. Οι
πατέρες προσπαθούν να θέσουν τον Χριστιανισμό ως «μέγιστη φιλοσοφία», όπως
αργότερα έθεσε και ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος. Ο Άγιος Ιουστίνος, κατάφερε να
θέσει τα θεμέλια για αυτή τη στροφή, χάρη στη ελληνική εκπαίδευση που είχε,
αλλά και στην γνώση της πλατωνικής φιλοσοφίας. Ωστόσο, άλλοι πατέρες, όπως ο
Τατιανός ο Σύρος και ο Τερτυλλιανός, πολέμησαν την ελληνορωμαϊκή φιλοσοφία, όχι
τόσο ως προς το περιεχόμενο, αλλά προς τον βίο των φιλοσόφων που τις πρέσβευαν.
Τέλος, πατέρες όπως ο Αθηναγόρας ο Αθηναίος, ήταν εθνικοί κάποτε και στην
προσπάθεια τους να γράψουν ενάντια στην Χριστιανική πίστη, κατέληξαν υπέρ αυτής
και χριστιανοί. Στους επόμενους αιώνες, οι πατέρες επικεντρώνονται περισσότερο
στην θεολογία, καθώς πλέον είχε εδραιωθεί η πίστη. Αργότερα, η απολογητική
χρειάστηκε να επανέλθει, με την άνοδο του Μωαμεθανισμού, αλλά και αργότερα, με
το σχίσμα και την ρήξη μεταξύ Ανατολής και Δύσης το 1054.
Γ. Η Απολογητική στην σύγχρονη εποχή
Στην εποχή μας, η
απολογητική έχει αρχίσει να επανέρχεται δυναμικά. Ιερείς της Εκκλησίας, όπως ο
πρωτοπρεσβύτερος π. Ι. Ρωμανίδης ή ο πρωτοπρεσβύτερος π. Γεώργιος Μεταλληνός,
υπήρξαν από τους μεγαλύτερους θεολόγους του 20ου αιώνα, επαναφέροντας την
διδασκαλία της πατερικής θεολογίας, με έμφαση στους Πατέρες Απολογητές, καθώς
συγκρούστηκαν μάλιστα και με νέες αιρέσεις του νεοπλατωνισμού και της αθεΐας.
Βεβαία, με το πέρασμα του χρόνου, η απολογητική πλέον δεν αρκείται στην
υπεράσπιση του Θείου ή της ιστορίας της Εκκλησίας. Έχει να κάνει με νομικά
θέματα που σχετίζουν το όνομα της Εκκλησίας, την προσφορά και την ηθική. Από
παντού, υπάρχουν εχθροί της Ορθοδόξου πίστεως, που παρερμηνεύουν ή συκοφαντούν
την Εκκλησία του Χριστού, περιμένοντας να δουν και το παραμικρό ελάττωμα, μια
μικρή ατέλεια, για να μπορέσουν να την κατηγορήσουν. Με λίγα λόγια, η
απολογητική σήμερα, καλείται να διεκπεραιώσει ένα έργο, που χρειάζεται γνώση
της επικαιρότητας, συνεχή ενημέρωση και υπομονή. Τέλος, η απολογητική σήμερα,
καλείται να υπερασπίσει και εσωτερικά ζητήματα, αμφισβητήσεις και κατηγορίες εκ
των έσω. Κατά την ταπεινή άποψη του συγγραφέα, το δυσκολότερο ζήτημα που
καλείται να αντιμετωπίσει η Απολογητική σήμερα, είναι η στάση των ίδιων των
μελών της Εκκλησίας.
ΠΡΟΣΟΧΗ: Στην εποχή
μας, με την απολογητική ασχολούνται όλα τα δόγματα του Χριστιανισμού. Ο
Προτεσταντισμός μάλιστα, έχει δημιουργήσει ομάδες με έμπειρους πάστορες για την
εξάπλωση του προτεσταντισμού. Χρειάζεται μεγάλη προσοχή και διάκριση στο υλικό
που κανείς ψάχνει.
Δ. Βιβλιογραφία
·
Γ. Μπαμπινιώτης, Λεξικό για το Σχολείο και το Γραφείο, Κέντρο Λεξικολογίας
Ε.Π.Ε, Αθήνα 2004, Τόμος 1, σελ. 122
·
Εγκυκλοπαίδεια Δομή, Τόμος 3, Εκδόσεις Δομή Α.Ε., σελ. 355 – 356
·
Παναγιώτου Κ. Χρήστου, Εκκλησιαστική Γραμματολογία: Πατέρες και Θεολόγοι
του Χριστιανισμού, Εκδοτικός Οίκος
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου